13/11/2009 | 8:00 sáng | Chưa có phản hồi.

Chuyên mục: Văn hoá – Giáo dục

Kính thưa giáo sư Hoàng Tụy,

 

Là một sản phẩm của nền giáo dục Việt Nam trong gần 20 năm (từ 1973 dưới mái trường XHCN Bắc Việt), tôi xin được tôn gọi giáo sư là Thầy, dù chưa bao giờ được hân hạnh gặp mặt giáo sư ngoài đời. Nhân Hiến chương nhà giáo 20.11.2009, tôi trân trọng gửi đến Thầy nói riêng, và tất cả các bậc giáo thụ Việt Nam nói chung, lời chúc mừng chân thành nhất. Tôi cầu mong Thầy luôn luôn khỏe mạnh và tiếp tục cống hiến nhiều thành tựu cho nền giáo dục Việt Nam hiện đại.

 

Thưa thầy, là người đã và có con nhỏ đang thụ hưởng nền giáo dục Việt Nam, do các Thầy đặt nền móng tiên phong, tôi không thể không suy nghĩ trước sự kiện bài viết “Giáo dục: Xin cho tôi nói thẳng” của Thầy và những vấn đề liên quan đến việc website Tia sáng bị đóng cửa. Trong gần hai tuần, tôi đã đọc đi đọc lại bài viết gốc của Thầy trên trang mạng của Gs Trần Hữu Dũng hơn mười lần. Được động viên bởi đoạn kết: “Trong giáo dục, khoa học có những vấn đề mà tranh luận cả ngày cũng không kết luận nổi, nếu vốn hiểu biết và vốn văn hóa phổ quát quá khác nhau. Cho nên cần, rất cần chờ đợi và lắng nghe nhau, song trước hết phải được thẳng thắn trao đổi ý kiến”, tôi đã mạnh dạn rút tỉa những ý chính sau đây kính gửi thầy xem qua.

 

1. Hiện trạng giáo dục Thầy nêu ra hoàn toàn trung thực, bất cứ ai thường xuyên theo dõi truyền thông đại chúng đều nhanh chóng thấu hiểu nỗi ưu tư của thầy, thậm chí bản thân họ cũng có thể là dẫn chứng hùng hồn. Xin liệt kê chuỗi từ xuất hiện nhiều nhất trong bài viết của Thầy từ 50 lần đến 7 lần: Giáo dục, thay đổi/đổi mới/cải cách, quản lý, đào tạo, lạc hậu/yếu kém, lãnh đạo, bất cập, học việc, chất lượng/trình độ… Nửa cuối chuỗi thống kê mà tôi chỉ ra, hoàn toàn trùng hợp với một trong hai câu thầy đã hai lần nhấn mạnh trong bài: “Song muốn lay chuyển tình hình phải thừa nhận nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân của mọi nguyên nhân, đó là lãnh đạo, quản lý bất cập, bất cập cả tâm lẫn tầm và từ trên xuống dưới”. Từ khuôn mặt giáo dục ấy, dẫn chiếu qua nhiều khuôn mặt khác của xã hội, tôi thấy nó đều na ná giống nhau, chẳng hạn Giao thông, Y tế, Thương mại, Truyền thông v.v… thậm chí cả Ngoại giao nữa. Thầy thấy đó, chỉ cần thay từ “Giáo dục” ở chuỗi trên bằng một khuôn mặt khác của xã hội, ta sẽ có ngay một bài toán tương đương. Nói cách khác, khó tránh khỏi việc bài viết của Thầy có thể được coi như một bài toán mẫu cho những vấn đề xã hội nổi cộm hiện nay ở Việt Nam.

 

2. Nhà toán học vĩ đại người Pháp René Descartes từng nói “Tôi nghi ngờ, cho nên tôi tư duy, cho nên tôi tồn tại”. Do đó, xin Thầy cho phép tôi được nghi ngờ tính đơn tuyến và cái nghiệm số duy nhất mà thầy tin tưởng trong bài viết của mình. Nói cho cùng những bài toán xã hội phức tạp thường đa nghiệm và tồn tại nhiều cách giải, nó không hề khô khan và rất khó vận hành dưới những công thức, những tiên đề thường được ngợi ca là chân lý. Ít nhất ở thời điểm này, tôi có thể chỉ ra (nhưng sẽ bình luận sau) cách giải khác của nhà sử học Trần Gia Phụng đăng trên talawas blog ngày 7.11.2007, tựa đề “Giáo dục Việt Nam và viện IDS”.

 

3. Trong thâm tâm mình, tôi biết Thầy không có ý định đưa ra một “Bài toán mẫu”. Éo le là “Bài toán mẫu” đó có thể chỉ ra cách giải cho các vấn đề xã hội khác ở Việt Nam, và khi qui nạp lại, nó tự trình bày vấn đề lớn hơn ở thể chế, chứ không còn khu biệt trong “lãnh đạo” tại các bài toán đơn diện. Con đường tư duy này không sai, nhưng nó sẽ trở nên cực đoan nếu dừng lại tại đó. Tôi rất tiếc là với hơn 3000 ngàn chữ trong bài viết của mình, thầy chỉ duy nhất một lần nói đến văn hóa: “Trong giáo dục, khoa học có những vấn đề mà tranh luận cả ngày cũng không kết luận nổi, nếu vốn hiểu biết và vốn văn hóa phổ quát quá khác nhau”. Thể chế có phải là con đẻ của văn hóa hay không, đến nay tôi đã không dám chắc. Song, nền văn minh nông nghiệp Việt Nam đang chuyển mình tiến lên văn minh đô thị trước và sau ngưỡng cửa thế kỷ 21 là không thể phủ nhận. Mối quan hệ biện chứng giữa con người và văn hóa, thiết tưởng, lại quay trở về bài toán giáo dục. Một nhà giáo dục lớn đổ lỗi cho lãnh đạo chính trị, tôi e rằng hơi phiến diện.

 

4. Tôi thông cảm rất nhiều với bài toán một nghiệm số của Thầy, nhưng lý tính cũng bảo tôi hãy thông cảm chút ít cho vị nào đã ra lệnh đóng cửa website Tia sáng. Hơn ai hết, tôi, một người thích phản biện, luôn bị “ném đá” trên thế giới mạng, dễ dàng nhìn ra cái vòng luẩn quẩn của nền văn hóa Việt Nam chưa bao giờ thân thiện với phản biện. Điều tôi ao ước lúc này là người đã ra lệnh đóng cửa website Tia sáng nên cho phép nó hoạt động trở lại, cũng như Giáo sư Hoàng Tụy sẽ bỏ ý định giấu mình trong “sự im lặng đáng sợ”.

 

Thưa Thầy, mở đầu phần kết của lá thư này, tôi xin trích một đoạn góp ý của Gs Neal Koblitz, từ blog DongA của Ts Trần Minh Tiến: “Một vài nhà bình luận Việt Nam mô tả tình trạng hiện nay bằng các ngôn từ của ngày tận thế, và tuyên bố rằng các vấn đề của giáo dục bậc cao đã trở nên trầm trọng đến mức cần phải có sự can thiệp từ phía bên ngoài – bởi những người nước ngoài – mới có thể dẫn đến cải cách. Một số thậm chí còn tin tưởng rằng vấn đề này chỉ có thể được giải quyết nếu như toàn bộ hệ thống kinh tế và chính trị được thay đổi – chắc với ý là bằng một mô hình nào đó theo mô hình tư bản phương tây”. Trong tiếng Anh, có một câu nói là: “Hãy coi chừng những ước muốn của mình.” Lý do (thường không nói đến) là bởi vì “anh sẽ lĩnh đủ nó.” (hết trích).

 

Neal Koblitz chứng tỏ mình tiếp cận vấn đề khá sâu sắc. Ông đã dẫn từ Lương Thế Vinh đến cả Thầy. Chỉ tiếc rằng ông chỉ đề cập đến phân đoạn giáo dục bậc cao. Ông nhìn nhận “Sự kính trọng đối với tri thức như là một phần trong văn hoá Việt Nam từ thời xa xưa”. Tuy ông bỏ sót yếu tố “trưởng lão” nhưng chúng ta không thể mong chờ một nhà toán học thuần túy như ông phải hiểu ngọn ngành rằng nội hàm “trưởng lão” cổ điển ở Việt Nam luôn dung chứa giá trị “trí thức”. Có lẽ Koblitz sẽ ngạc nhiên về điều đó. Năm ngoái, diễn đàn Oscar của xứ sở ông đã vinh danh bộ phim “No country for old man”, như lời tố cáo đanh thép vòng quay của những đồng đô la xanh nhuốm máu, được hoán chuyển trên nhiều bàn tay của các giai tầng trẻ khỏe trong xã hội, giữa cơn lốc vũ điệu bạo lực, chết chóc không ngừng nghỉ. Văn hóa Mỹ đã đang và sẽ cho ra rìa những người già nhưng đầy thành tựu và kinh nghiệm như nhân vật Ed Tom Bell do Tommy Lee Jones thủ diễn. Ngược lại, văn hóa truyền thống Việt Nam luôn đánh giá những người như Thầy là một trí thức bình phương.

 

Đó là nguyên nhân cơ bản và trực tiếp, để tôi ngồi xuống bên máy tính, mong được Thầy cho phép vấn an, nhân dịp ngày Hiến chương các nhà giáo Việt Nam.

 

Kính thư,

Trương Thái Du

Thạch Viên – Nhơn Trạch

11.2009

 

© 2009 Trương Thái Du

© 2009 talawas blog