Trích “Khảo chứng tiền sử Việt Nam bằng Cổ thư và Thiên văn học” 

Khác với Nam Giao, Giao Chỉ, Tượng quận; Cửu Chân và Nhật Nam ít được các sử gia đời sau bàn cãi về nghĩa của chúng. Đứng trên quan điểm thiên văn, chúng tôi cho rằng Cửu Chân là tên gọi tương đương khái niệm Xích Đạo trong thiên văn học hiện đại và nó có nghĩa là Gốc (mặt) trời, căn cứ trên biểu nghĩa của từ vựng: Cửu tượng trưng cho mặt trời, Chân nhiều khả năng biểu thị cho gốc hoặc mốc.

Thật vậy, từ điển Thuyết Văn định nghĩa: Số 9九: 陽之變也 (Dương chi biến dã – Cửu là biến số dương). Số 6六: 易之數陰變於六 Dịch chi số âm biến ư – Lục là số âm trong Kinh Dịch. Mặt trời- Nhật日: 實也太陽之精 Thực dã Thái Dương chi tinh – Mặt trời là sao Thái Dương vậy. Mặt trăng – Nguyệt 月: 闕也太陰之精 Khuyết dã Thái Âm chi tinh – Mặt trăng là sao Thái Âm vậy.

Cũng trong Kinh Dịch, số 9 là tượng của Thái Dương, số 6 là Thái Âm, nằm trong Tứ Tượng (Thái dương, thiếu dương, thái âm, thiếu âm) như hình dưới đây.

image065

Tứ Tượng của thiên văn cổ Trung Hoa chính là Nhật – Nguyệt – Tinh (định tinh) – Thần (hành tinh) đã nhắc trong đoạn trích Nghiêu Điển ở đầu sách”历象日月星辰 – Lịch tượng Nhật Nguyệt Tinh Thần”.

Chủ quan, chúng tôi cho rằng Thiên văn có trước Kinh Dịch. Do đó phỏng theo mặt trời, mặt trăng người ta tạo ra ký hiệu Dương và Âm. Dương và Âm này hình thành Lưỡng Nghi rồi đến Tứ Tượng. Thái Dương – Thái Âm trong Tứ Tượng ứng với số 9 và số 6. Kể cả nếu trật tự trên đây có thể đảo ngược, nghĩa là Kinh Dịch có trước Thiên văn, thì mối liên quan giữa số 9 và mặt trời vẫn là hiển nhiên. Nói cách khác, ở những ngữ cảnh nhất định, có thể hiểu Cửu – số 9, biểu trưng cho mặt trời.

Ở quyển sách “Một cách tiếp cận những vấn đề cổ sử Việt Nam” NXB Lao Động 2007, tôi đã cho rằng Chân 真 trong Cửu Chân 九真 mang nghĩ là gốc, như “Quy chân” là trở về gốc. Giờ đây xét lại cũng thấy khá khiên cưỡng. Thuyết Văn định nghĩa: “真, 僊人變形而登天也 – Chân, Tiên nhân biến hình nhi đăng thiên dã – Chân là nơi người tu tiên theo đạo Lão biến hình để lên trời”. Nó phần nào cũng cho thấy có một danh từ Chân nói về mốc giới, nơi tiếp giáp giữa nhân sinh và trời đất, một cái gốc mơ hồ.

Chúng tôi mạnh dạn đặt nghi vấn: biết đâu Chân 真 là giả tự đồng âm để giấu khái niệm thiên văn bí truyền, mà vẫn tuân thủ qui tắc Hán văn “đồng âm thông giả”?

Rất may chúng tôi được biết học giả Đài Loan Cừu Tích Khuê (裘錫圭) trong quyển Văn Tự Học Khái Yếu (文字學概要) cho rằng Chân (真) là nửa trái chữ Điên (顛). Lại theo Thuyết Văn, thời Đông Hán chữ Điên (顛) này đồng âm với Chân, mang thanh của chữ Chân (真). Điên (顛) có một nghĩa là gốc, từ Điên Mạt (顛末) để chỉ gốc và ngọn, đầu và cuối. Vậy âm Chân trong Cửu Chân có thể hiểu là gốc.

Thuật ngữ Cửu Chân quá lắt léo có thể do tôi ép nghĩa gốc vào nó, nhưng cũng có thể là một cách vừa thực hành bí truyền thiên văn vừa không thoát ly quá xa tự nghĩa và âm nghĩa của người Hán. Nếu tạm chấp nhận âm nghĩa, bạn đọc sẽ thấy Cửu Chân vừa thỏa mãn thiên văn, vừa đáp ứng tín ngưỡng Đạo Giáo. Thật vậy, nếu Cửu Chân 九真 là gốc trời, số 9 tượng trưng cho mặt trời, thì nó sẽ làm rõ nghĩa một số từ Hán khác chỉ địa danh:

  1. Cửu Châu 九州 là tên gọi cổ của Nhật Bản, Cửu trong Cửu Châu chính là mặt trời, là chữ Nhật trong Nhật Bản. Nhật Bản hay Cửu Châu nằm ở phía đông Trung Hoa, là đất nước – xứ sở mặt trời mọc đối với Trung Hoa.
  2. Cửu Nghi 九嶷: là tên một ngọn núi ở phía nam Hồ Nam, tương truyền vua Thuấn chết ở đây. Văn hóa Hoa Hạ cho rằng vua là thiên tử – con trời, khi chết sẽ về trời. Cửu Nghi rất có thể là ước đoán gốc trời ở giai đoạn thiên văn trước Cửu Chân, tiền thân của Cửu Chân, khi sự khảo sát độ cao mặt trời chưa có thực chứng trên thực địa ở những vùng phương nam xa xôi.
  3. Cửu Dương 九陽trong Lã Thị Xuân Thu: Căn cứ vào địa danh Vạn sơn Chu sa cổ trấn, Cửu Dương có khả năng chính là Cử Sơn ở sách Sơn Hải Kinh, nằm về phía đông bắc và cách Cửu Nghi khoảng 400km.

Cửu Nghi, Cửu Dương những ngọn núi gắn với số chín, tượng trưng cho trời không vô tình trở thành truyền thuyết là nơi hóa thân của vua Thuấn, vị thánh đế của Nho giáo, một trong những “con trời – thiên tử” đầu tiên của tín ngưỡng chính trị cổ đại Trung Hoa: Vua là con trời, thế thiên hành đạo, nhận mệnh trời cai trị muôn dân, quyết định sự sống và cái chết của trăm họ, kẻ đầu đen phải thuận thiên tuân phục. Đạo giáo đi xa hơn nữa, cho rằng Cửu Dương là nơi mặt trời không bao giờ lặn, tức không có đêm tối, chính vì vậy tiên nhân trong thơ Khuất Nguyên buổi sáng tắm gội dưới suối nước nóng, buổi tối về núi Cửu Dương phơi nắng hong tóc.

Với thiên văn học, Cửu Nghi, Cửu Dương và Cửu Chân là hành trình hướng nam và suy đoán của các thiên văn gia nhằm xác định vị trí trong ngày xuân phân và thu phân mặt trời giữa trưa nằm trên đỉnh đầu người quan sát, bóng thổ khuê trùng với chân của chính nó.

Tuy nhiên khi quân Tần tiến đến Giao Chỉ (ở Quý Châu và Hồ Nam) có núi Cửu Dương, đến Ngũ Lĩnh có núi Cửu Nghi và thậm chí đến Phiên Ngu, bóng nắng của cột thổ khuê vẫn ở về phía bắc. Riêng tại trung tâm Phiên Ngu, vì nó nằm trên đường chí tuyến bắc, duy nhất trong ngày ngày Hạ chí cột thổ khuê mới đứng bóng. Do đó ước niệm Cửu Nghi, Cửu Dương giờ đây phải dời sâu hơn xuống phía nam và được đặt tên là Cửu Chân.

Muốn xuống vùng mang khái niệm Cửu Chân, đòi hỏi nhiều điều kiện, trong đó có kỹ thuật hàng hải, thứ mà nhà Hán vẫn thiếu sau năm 111 BC. Chỉ sau năm 81 BC nhà Hán mới cử Thái thú xuống vùng đất mà họ cho là chân trời, gốc trời. Nhưng thực tế lại khác, đường xích đạo còn cách Cửu Chân xa lắm. Đến đây khái niệm Cửu Chân kết thúc sứ mệnh của nó và chuyển thành địa danh khi nhà Hán có quan trấn nhậm. Căn cứ trên một số ghi chép còn sót lại của nền hành chính Hán triều tại Hán thư, chúng tôi xác định được thời điểm sớm nhất Cửu Chân trở thành địa danh là sau năm 81 BC15.

Liệu ở giữa Cửu Dương, Cửu Nghi và Cửu Chân, có thể có một khái niệm trung gian nào có thể làm sáng tỏ Cửu Chân mang khái niệm Xích Đạo ngày nay hay không? Rất may chúng tôi tìm được đoạn văn này trong Chu Bễ Toán Kinh, quyển Hạ viết về thiên văn: “周髀算經 (卷下): 春分、秋分,日在中衡。春分以往日益北,五萬九千五百里而夏至. 秋分以往日益南,五萬九千五百里而冬至. 中衡去周七萬五千五百里. 中衡左右冬有不死之草,夏長之類”.

Âm Hán Việt: “Chu bễ toán kinh (quyển hạ): Xuân phân thu phân nhật tại trung hành. Xuân phân dĩ vãng nhật ích bắc, ngũ vạn cửu thiên ngũ bách (59500) lí nhi hạ chí. Thu phân dĩ vãng nhật ích nam, ngũ vạn cửu thiên ngũ bách (59500) lí nhi đông chí. Trung hành khứ chu thất vạn ngũ thiên ngũ bách (75500) lí. Trung hành tả hữu đông hữu bất tử chi thảo, hạ trưởng chi loại”.

Trong quyển “Astronomy and mathematics in ancient China: the Zhou bi suanjing”, tác giả Christopher Cullen, NXB CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS – 1996, phiên dịch như sau:

“At the spring equinox, and at the autumn equinox, the sun is on the middle heng. From the spring equinox onwards the sun [moves] more and more to the north, and after 59 500 li it is at the summer solstice. From the autumn equinox onwards the sun [moves] more and more to the south, and after 59 500 li it is at the winter solstice. The middle heng is 75 500 li from Zhou. Near the middle heng there are plants that do not die in winter. [Their situation] is similar to [what it would be if they were] maturing in summer”.

Đây là một đoạn cổ văn Hoa ngữ cực kỳ phức tạp và khó hiểu, cũng như có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau. Nhìn vào hai câu Anh ngữ cuối, chúng tôi nhận thấy học giả Cullen đã bối rối khi đọc mô tả “中衡左右冬有不死之草,夏長之類 – Bên trái và bên phải Trung Hành mùa đông có bất tử chi thảo, loài cỏ sinh trưởng vào mùa hạ”. Trong khuôn khổ quyển sách này, tôi sẽ không đi sâu vào mọi cách hiểu, mà chỉ muốn xác định phải chăng Trung Hành chính là khái niệm xích đạo trước thời điểm thuật ngữ Cửu Chân ra đời. Nếu sau này còn hứng thú với thời cổ đại, chắc chắn dịch ra tiếng Việt và khám phá “Chu bễ toán kinh” là lựa chọn rất gai góc nhưng sẽ là số một của tôi.

Dịch nghĩa: “Tại ngày xuân phân và ngày thu phân mặt trời nằm trên mặt phẳng Trung Hành. Sau xuân phân mặt trời dịch chuyển về phía bắc, 24.740km nó đến mặt phẳng hạ chí. Sau ngày thu phân mặt trời dịch chuyển về phương nam, 24.740km nó đến mặt phẳng đông chí. Từ Trung Hành đến Chu khoảng 31.332 km. Hai bên Trung Hành dưới mặt đất, mùa đông có loài cỏ bất tử, sinh trưởng vào mùa hạ”.

Tại sao tôi dịch là mặt phẳng Trung Hành, mặt phẳng Hạ Chí, mặt phẳng Đông Chí, chứ không phải là đường? Bởi trong thiên văn thực hành hiện đại, những mặt phẳng này sẽ cắt trái đất tại đường tròn xích đạo, đường tròn chí tuyến bắc và đường tròn chí tuyến nam. Và chỉ trên mặt địa cầu, hai bên xích đạo mùa đông mới có cỏ bất tử. Vì ngài Cullen hiểu Trung Hành là thiên xích đạo, nên ông mới để sự bối rối của mình trong dấu ngoặc vuông: [Their situation] is similar to [what it would be if they were] maturing in summer. Tạm hiểu: [Vị trí của chúng (trên trời?)] dường như [cái mà nó có thể là nếu chúng mọc được] sinh trưởng trong mùa hạ.

Với các số liệu ước đoán khoảng cách mặt trời ngày Hạ Chí và Đông Chí đến Trung Hành là bằng nhau, Trung Hành tương đồng hoàn toàn với khái niệm xích đạo ngày nay.

Bạn đọc có thấy định nghĩ của Thuyết Văn “真, 僊人變形而登天也 – Chân, Tiên nhân biến hình nhi đăng thiên dã – Chân là nơi người tu tiên theo đạo Lão biến hình để lên trời” với “Bất tử chi thảo” ở Trung Hành có liên quan gì đến nhau không? Có sự thông nối văn hóa – tín ngưỡng nào không? Thiên văn học như là một môn khoa học biết rằng ở xích đạo không có mùa đông, thực vật không chết vì quá lạnh hoặc tuyết giá. Đạo giáo đã dùng “bất tử chi thảo” triển khai thành xứ sở bất tử, tiên giới.

Với chúng tôi, lập luận Cửu Chân là một khái niệm cổ đại Trung Hoa tương đương với khái niệm xích đạo hiện đại đã rất rõ ràng, nó đã được khái niệm Trung Hành hỗ trợ ngữ nghĩa một cách không thể rõ ràng hơn. Với âm Chân đồng âm với chữ Điên (顛) là gốc, ý nghĩa thiên văn của Cửu Chân là gốc trời, tương đương với khái niệm Trung Hành tức xích đạo ngày nay. Với nghĩa Chân là nơi người tu tiên theo đạo Lão biến hình để lên trời, Cửu Chân cũng là gốc trời, nơi tiếp giáp giữa hạ giới và thiên đàng.

Tóm lại: Lịch sử, văn hóa, chính trị (các triều đại), tín ngưỡng chính trị (vua là con trời) và tín ngưỡng đại chúng (Đạo giáo) cùng với thiên văn học đã bện xoắn với nhau trên con đường hình thành các thuật ngữ Cửu Nghi, Cửu Dương và cuối cùng là Cửu Chân. Bằng thiên văn học, lần đầu tiên những nút thắt rối rắm ấy đã được tháo gỡ!